tanrıcılık inancında tanrı'dan sonra gelen en önemli dinsel varlıktır. eski türk yazıtlarında tanrı'nin yanında ara sıra sadece onun adı geçer. diğer dinsel varlıkların adı eski yazıtlarda geçmemektedir. umay, bir çocuk doğacağı zaman oraya varır ve gök alemindeki süt gölünden getirdiği bir damlayı çocuğun dudaklarına sürer, böylece ona bir ruh vermekte, 3 gün boyunca anne ve oğulu korumaktadır. orta asya mitolojisindeki karşılığı "kız" anlamındaki ece olan umay'ın yeryüzü tanrıçası olduğu sanılmakta, hakaz halkı tarafından umay ece olarak adlandırılmakta beyaz saçlı ve tombul bir hanım olarak tasvir edilmekte, pembe bir bulut üzerinden insanoğlunu gözetlediğine inanılmaktadır.. sibirya'da yaşayan yakut halkı tarafından ayısıt adıyla bilinmektedir.
en eski türkçe kelimelerden birisi olan umay kelimesi divân-ı lügati't-türk'te "plasenta" kelimesini karşılayacak şekilde "son, kadın doğurduktan sonra karnından çıkan sonu" olarak geçmektedir. orhun yazıtlarında da geçen Umay, türk ve moğol mitolojisinde bir bereket tini olup hamilelerin, doğmuş ve henüz doğmamış çocuklar ile hayvan yavrularının koruyucusudur.
uygur türklerinin sözlü anlatmalarında umay sevgi ilahı,hamile kadınların taptıkları ilah ve küçük çocukları koruyan ilah olarak anlatılmaktadır: alemin üzeri, yaratıcı tanrının yaşadığı yer olup, nurlu veparlak bir mekânmış. üstteki parlak mekân ile alttaki karanlık yer arasında umay varmış. o, evlâtlarına toprak ve su veren baht ilahıolarak bilinirmiş. umay ilahe, aynı zamanda sevgi ilahı, hamile kadınların taptıkları ilah ve küçük çocukları koruyan ilah olarak dakabul edilirmiş.dinî-mitolojik varlık olan umayın koruyucu ve bu görevingereği olan kahramanlık ve savaşçılık fonksiyonu halk edebiyatının çeşitli türlerinde farklı şekillerde işlenmiş, dallandırılmış ve zenginleştirilmiştir. uygur Türklerinin ana kovuk hekkideadlı efsanesinde, halkını korumak için yalmavuzla savaşan ana; çıntömür batur destanında ağabeyini korumak için tek başına bir orduyla savaşan mehtumsula umayın uygur sözlü kültüründeki yansımalarıdır.
en eski türkçe kelimelerden birisi olan umay kelimesi divân-ı lügati't-türk'te "plasenta" kelimesini karşılayacak şekilde "son, kadın doğurduktan sonra karnından çıkan sonu" olarak geçmektedir. orhun yazıtlarında da geçen Umay, türk ve moğol mitolojisinde bir bereket tini olup hamilelerin, doğmuş ve henüz doğmamış çocuklar ile hayvan yavrularının koruyucusudur.
uygur türklerinin sözlü anlatmalarında umay sevgi ilahı,hamile kadınların taptıkları ilah ve küçük çocukları koruyan ilah olarak anlatılmaktadır: alemin üzeri, yaratıcı tanrının yaşadığı yer olup, nurlu veparlak bir mekânmış. üstteki parlak mekân ile alttaki karanlık yer arasında umay varmış. o, evlâtlarına toprak ve su veren baht ilahıolarak bilinirmiş. umay ilahe, aynı zamanda sevgi ilahı, hamile kadınların taptıkları ilah ve küçük çocukları koruyan ilah olarak dakabul edilirmiş.dinî-mitolojik varlık olan umayın koruyucu ve bu görevingereği olan kahramanlık ve savaşçılık fonksiyonu halk edebiyatının çeşitli türlerinde farklı şekillerde işlenmiş, dallandırılmış ve zenginleştirilmiştir. uygur Türklerinin ana kovuk hekkideadlı efsanesinde, halkını korumak için yalmavuzla savaşan ana; çıntömür batur destanında ağabeyini korumak için tek başına bir orduyla savaşan mehtumsula umayın uygur sözlü kültüründeki yansımalarıdır.